Digitale transformatie, dat kan anders

Mijn eerste Airbnb ervaring was in Frankrijk. Het was zomer 2014 en ik reed met mijn drie kinderen naar de Dordogne. In één keer 1100 kilometer rijden was te ver, en omdat ik van dat typische road-trip gevoel houd, splitste ik de rit op in drie stukken. Zo kwam ik op vierhonderd kilometer, midden in de graanschuur van la douce France, na de eerste etappe aan in een heerlijke villa met zwembad, dat ik dus had geboekt via Airbnb. Bij aankomst stapten de twee mannelijke bewoners net in hun auto, ze gingen naar een bbq en zouden later die avond thuis zijn. “Doe alsof je thuis bent!”, riepen ze, terwijl ze wegreden. En dat was wat we deden. Het waren de begintijden van Airbnb, in Europa althans, en de huisjesmelkers hadden de platformeconomie nog niet ontdekt. Inmiddels kun je geen sector, dienst of product meer bedenken, of er is een platform voor. Van het delen van gevonden katten en sleutels, tot het zoeken en vinden van freelance opdrachten, van taxi-ritten tot het doen van je boodschappen, de wereld is digitaal getransformeerd. Zeggen we. Maar, is dat wel zo? Kunnen we werkelijk spreken van een digitale transformatie? En wat is er dan precies getransformeerd?

Decentrale techniek, centraal geleid

Veel organisaties zijn databedrijven geworden, ze gebruiken software om vraag en aanbod met zo min mogelijke frictie bij elkaar te brengen. Tot zo ver gaat het goed met de digitale transformatie. Maar dan. Want zodra we inzoomen zien we dat de data allesbehalve decentraal worden beheerd. Die liggen ‘veilig’ en centraal op servers van bedrijven. Niet voor niks, want data zijn het nieuwe goud, weten we. Met een keerzijde. Als klant of gebruiker geven we onze data te pas en te onpas weg. We weten niet precies wat er met onze persoonlijke data wordt gedaan, laat staan dat we er iets over te zeggen hebben. Degene die er wel over gaat gebruikt de data, ónze data, om uit te groeien tot een zichzelf verrijkende techreus.

Ook als we kijken naar de nieuwe platform organisaties zelf zien we weinig verandering. De meeste werknemers zijn weliswaar bezig met digitale processen, ze ontwikkelen software, waarop ze iets wat eerst op papier stond in een digitaal bestand kunnen lezen en aanpassen, slaan die op in een data management systeem, waar weer andere werknemers die data controleren of valideren, om die vervolgens te delen met andere afdelingen, bedrijven en adverteerders, maar ook niet zelden met overheden of de belastingdienst. Er zijn nu zóveel data die bij iedereen steeds weer in een ander systeem een eigen plek moeten krijgen dat veel van onze werktijd gaat zitten in het opslaan en zoeken van de data zelf. Ga maar na, als je een paar schoenen koopt via het internet en dat komt onverhoopt niet bij je aan, dan moet je in je mail naar je bestelling en productcode zoeken, het callcenter bellen, mailen of chatten, dat vervolgens met jouw productcode moet gaan speuren in zijn systeem, en dan specifiek naar het lek in de keten. Liggen je schoenen nog in het magazijn? Bij de bezorger? Of zijn ze bezorgd in een andere stad met de dezelfde straatnaam? Het opmerkelijke is, we denken dat dit de normale werkwijze is, dat zoeken en speuren, opvragen, verplaatsen, controleren en beheren van data. Een substantieel deel van de arbeidsmarkt wordt gevuld door deze “kenniswerkers” in de huidige economie. Maar met kennis heeft het weinig te maken, ze zijn in wezen niet meer dan een verlengstuk van de techniek. Ze zoeken, speuren, controleren en valideren. Dat kan anders.

Digitale transformatie - Van centraal naar decentraal

Werkelijke digitale transformatie vraagt om een verschuiving van centrale naar decentrale techniek én organisatie. In plaats van dat het bedrijf centraal staat, komen de waardeketen, het eco-systeem en de bijbehorende datastroom centraal te staan. Inclusief alle gebruikers, consumenten en afnemers. Dat is even wennen. Het draait namelijk niet meer om jou, maar om het eco-systeem en jouw toegevoegde waarde daarin. Wat voeg jij toe ten gunste van de keten? Voeg je wel iets toe? Wat is de waarde daarvan in het geheel? Als we bijvoorbeeld naar Facebook kijken, dan zien we dat wat deze organisatie werkelijk aan waarde toevoegt een stuk software is waarop wij informatie met elkaar kunnen delen. Binnen die software geven wij de informatie, onze persoonlijke data, weg aan Facebook, zeg maar aan miljardair Mark Zuckerberg himself. Je zou kunnen zeggen dat de waarde die de gebruikers toevoegen aan de keten hier behoorlijk ondergewaardeerd worden en de waarde van Zuckerberg nogal overgewaardeerd. Een herwaardering zou misschien wel uitkomen op een eco-systeem waarbij de gebruiker óók zeggenschap krijgt over zijn persoonlijke data. Of nog beter, als de gebruiker zijn data niet weggeeft, maar er slechts toegang tot geeft. Dan kunnen adverteerders hem nog steeds bereiken, maar alleen wanneer hij dat wilt, omdat hij bijvoorbeeld op een goede dag een paar nieuwe sneakers van een specifiek merk zoekt. Werkelijke digitale transformatie is decentraal en vraagt dus van je om jezelf ondergeschikt te maken aan het geheel. Om iets te doen ten gunste van het geheel. Daar profiteer je natuurlijk zelf ook van. Door je organisatie niet meer centraal te stellen, maar het geheel, wordt iedereen dus beter.

De volgende stap in digitale transformatie

Internet bracht ons een digitale revolutie. De wereld werd plat om het maar even kort samen te vatten. Met de komst van internet kon iedereen en-masse data versturen naar iedere willekeurige persoon of plek. Fantastisch. De volgende stap in digitale transformatie gaat over decentraal transacties doen, oftewel data versturen van A naar B, waarbij A en B altijd exact hetzelfde zien en delen. Hoe dat tot een transformatie leidt, zit zo. Met het internet kunnen we weliswaar data versturen, maar zowel zender als ontvanger kunnen ten alle tijden sleutelen aan die data en er dus een heel eigen versie van maken, die ze ieder op een eigen server of harddrive beheren. Wanneer je bijvoorbeeld een dropbox document deelt met een stuk of wat anderen, kan iedereen tóch zijn eigen versie hebben. Het bekende deel-probleem waar dropbox nog altijd geen goede oplossing voor heeft gevonden. Zo kunnen we natuurlijk geen geld overmaken naar elkaar. Of een huis. Of (tijdelijk) toegang geven tot specifieke medische gegevens, zoals het bewijs dat je gevaccineerd bent. We willen niet een tientje versturen naar elkaar, waarbij de zender en ontvanger allebei ineens dat tientje op hun eigen harddrive blijken te bezitten. Wanneer je geld overmaakt van A naar B, of je huis, of toegang geeft tot je medische gegevens, dan kan er geen verschil zitten tussen de twee administraties. Om te voorkomen dat A en B discussie krijgen over die data, moet je de administratie decentraal, niet muteerbaar vastleggen. Mocht A hetzelfde huis aan meerdere partijen verkopen, dan kan B ten alle tijden die boekhouding opvragen. Er moeten dus getuigen zijn, nodes, die net als A en B die administratie bijhouden. Het internet legt informatie nu ook al decentraal vast, zodat die niet verloren gaat, maar deze is wél muteerbaar. Hier profiteert fake news bijvoorbeeld van (zie onze startup PurePictures dat hiervoor een oplossing biedt). Om transacties, te kunnen doen, om een huis direct te kunnen verkopen van particulier naar particulier, moeten de data dus niet-muteerbaar worden vastgelegd. Dit hebben we nu georganiseerd met wettelijke intermediairs, of controleurs, zoals een notaris. Zij bewaken dat de waarde (het huis) maar één keer kan worden uitgegeven en dat het eigendom is overgegaan van A naar B. Decentrale technieken zoals blockchain maken het ook mogelijk om transacties te doen, zónder intermediairs. Daarmee besparen we niet alleen veel tijd en geld, allerlei handelingen van controlerende, machthebbende organen komen te vervallen, omdat mensen hun leven en hun werk steeds meer vanuit hun eigen zelfstandige persoon in een decentraal netwerk kunnen gaan organiseren.

Digitale transformatie is NOT Automatiseren

Even terug naar het begin; wanneer we werkelijk digitaal willen transformeren, is het verstandig om niet bij de techniek te beginnen, maar met de vraag welk probleem je nu eigenlijk wilt oplossen. Als tweede kijk je naar je organisatie, de waarde die ze kan toevoegen en de plek in het ecosysteem die daarbij past. Pas dán is het nodig om naar de techniek te kijken, om daarmee zo soepel, veilig, transparant en tegen zo laag mogelijke kosten transacties te doen. Wanneer technologie niet aan het begin van een nieuw project op tafel ligt, maar in dienst staat van het probleem, de organisatie, en de waarde die ze toe wil voegen, is de kans groter dat het hele eco-systeem profiteert. Dat is nodig, want platformsoftware met een centrale organisatie die los van het eco-systeem staat, levert op korte termijn misschien dan miljarden op voor oprichters en aandeelhouders, in the long run blijken ze verre van duurzaam te zijn, weten we inmiddels. Ze versterken de verschillen tussen arm en rijk, en gaan ten koste van arbeidsrechten, van de betrouwbaarheid van de journalistiek, en de leefbaarheid van binnensteden, om maar eens wat te noemen.

Een handig ezelsbruggetje hiervoor leerde ik bij de Weconomics opleiding Digitaal leiderschap & Blockchain. Het gaat zo:

Digitale Transformatie is NOT + Automatisering. Digitale Transformatie is = Nieuw Perspectief, plus Organisatiemodel, plus Transformatie plús Automatisering.

Platforms zijn niet plat

Het bleef bij die ene toffe Airbnb ervaring. Het meisje dat twee jaar later, op een weekendtrip in Parijs, voor ons de deur van het appartement opendeed, was niet de bewoner, maar zomaar iemand in dienst van een of andere vastgoedmagnaat in de hoofdstad. Dat gaf een nare bijsmaak. Maar toen ik, nadat ik zelf mijn huis op het platform had gezet, door een medewerker uit Londen werd gebeld nadat ik een boeking had geweigerd, om mij erop te wijzen dat dat toch echt niet te bedoeling was, was de maat vol. Ik sloot mijn account. De meeste platforms zijn niet plat, maar corporates waarbij de eigenaren macht en controle hebben, vermogenden nog vermogender worden, en deelnemers zonder zeggenschap of zelfbeschikking uitbuiten. Ze vergroten de kloof op deze wereld, tussen arm en rijk, tussen zij die meekomen en zij die achterblijven. Maar een kentering is nabij; de eerste versies van platforms waarbij zowel techniek als organisatie decentraal geregeld zijn, zijn al online. Deelnemers worden gewaardeerd voor de bijdragen die ze leveren en iedereen krijgt stemrecht en mag democratisch mee beslissen wanneer er keuzes moeten worden gemaakt. Daarover een volgende keer meer.